دانشیار دانشگاه شهید بهشتی · نشانه‌شناس

دکتر بهمن نامور مطلق Dr. Bahman Namvar Motlagh

نظریه‌پرداز و معرف بینامتنیت، اسطوره‌شناسی و ادبیات تطبیقی به دانشگاه ایران؛ رئیس پیشین فرهنگستان هنر و بنیانگذار دانشگاه استاد فرشچیان.

۲۹ کتاب · ۸۳+ مقاله علمی تدریس از ۱۳۸۲
تازه‌ترین اثر
جلد کتاب اسطوره‌کاوی شهریاری در فرهنگ ایرانی، نشر سخن، ۱۴۰۴

اسطوره‌کاوی شهریاری در فرهنگ ایرانی

با تاکید بر کی‌کاووس · نشر سخن، ۱۴۰۴

کاربست رویکرد اسطوره‌کاوی روژمون-کزنو بر مفهوم شهریاری در شاهنامه و متون پساشاهنامه‌ای.

کتاب‌های دیگر

پلی میان نظریه و میراث

بهمن نامور مطلق در سال ۱۳۴۲ در تهران زاده شد و مسیر آموزشی خود را با علاقه‌ای دوسویه به ادبیات و دانش‌های نوین آغاز کرد. کارشناسی خود را در رشته مترجمی زبان فرانسه به پایان رساند و سپس برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت؛ جایی که در دانشگاه بلز پاسکال شهر کلرمون-فران، کارشناسی ارشد خود را در رشته زبان‌شناسی و رایانه گذراند. پیوند زبان‌شناسی و فناوری در آن دوره انتخابی نامتعارف بود و نشانه‌ای از روحیه میان‌رشته‌ای او که در سال‌های بعد بدنه فکری‌اش را شکل داد.

رساله دکتری او در همان دانشگاه، در رشته ادبیات تطبیقی و با تخصص رابطه ادبیات و هنر دفاع شد. این رساله در سال ۱۳۷۹ به عنوان رساله برگزیده خارجی شناخته شد و با تقدیر ریاست جمهوری وقت ایران همراه گشت — نخستین در زنجیره‌ای از افتخارات علمی که تا امروز ادامه داشته است.

از سال ۱۳۸۲ به عنوان عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فرانسه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی به تدریس مشغول است. در همین سال‌ها بود که کوشید نظریه‌های نوین نقد ادبی-هنری را که عمدتا در فرانسه شکل گرفته بودند، به فضای دانشگاهی ایران معرفی کند. مهم‌ترین این نظریه‌ها بینامتنیت و ترامتنیت بود؛ مفاهیمی که ژولیا کریستوا و ژرار ژنت در فرانسه پرورانده بودند و نامور مطلق با نگارش درآمدی بر بینامتنیت (نشر سخن، ۱۳۹۰) و بینامتنیت از ساختارگرایی تا پساساختارگرایی (نشر سخن، ۱۳۹۵) چارچوبی فارسی‌زبان و قابل آموزش از آن‌ها پدید آورد. این کتاب‌ها در دانشگاه‌های ایران منبع درسی شده‌اند.

موازی با این مسیر، کوشش دیگر او معرفی نظریه‌ها و روش‌های اسطوره‌شناسی به جامعه علمی فارسی‌زبان است. مجموعه‌ای از کتاب‌های او که علاوه بر نشر سخن، در نشر موغام منتشر شده — درباره اسطوره‌شناسی‌های ماکس مولر، نورتروپ فرای، ژرژ دومزیل، جوزف کمبل و دنی دو روژمون — نخستین مجموعه فارسی‌زبان است که سیمای اسطوره‌شناسان بزرگ قرن بیستم را به‌شکلی نظام‌مند پیش روی پژوهشگران ایرانی می‌گذارد. درآمدی بر اسطوره‌شناسی (نشر سخن، ۱۳۹۷) که در همان سال شایسته تقدیر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شناخته شد، و اسطوره‌کاوی عشق در فرهنگ ایرانی (نشر سخن، ۱۳۹۸) که نامزد جایزه جلال آل احمد گردید، دو نمونه از تلاش او برای پیوند نظریه‌های جهانی با میراث ایرانی است. کتابی دیگر با عنوان اسطوره‌کاوی شهریاری در فرهنگ ایرانی (نشر سخن، ۱۴۰۴) به یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی و فرهنگی، یعنی شهریاری، می‌پردازد.

در حوزه ادبیات تطبیقی، کتاب ادبیات تطبیقی: مفاهیم، مکاتب و پیکره‌ها (نشر لوگوس، ۱۴۰۱) چارچوبی فراگیر از این رشته را به فارسی برگردانده است. او مؤسس و رئیس انجمن علمی هنر و ادبیات تطبیقی و حلقه اسطوره‌شناسی، و از بنیانگذاران حلقه نشانه‌شناسی تهران است.

فرضیه بنیادین کارنامه او «نقد بومی» است: این باور که ترجمه و واردات نظریه‌های غربی بدون پیوند و کالیبره‌کردن آن‌ها با میراث فرهنگی ایران، خود نوعی بحران هویت‌شناختی و معرفت‌شناختی پدید می‌آورد — بحرانی که او خود با عنوان «بحران مضاعف» از آن یاد می‌کند: زمانی که هم روش (نظریه) و هم پیکره مرجع (متن‌های اروپایی) که نظریه از آن زاده شده، غربی هستند، خوانش متن‌های ایرانی-اسلامی به‌ناچار به سوءخوانش می‌انجامد. پاسخ او به این بحران، تعامل گفت‌وگویی است: متن‌های کلاسیک فارسی — شاهنامه، مثنوی، نقش‌مایه‌های هنر اسلامی — نه باید موضوع منفعل نظریه باشند، بلکه ابزار آزمون و بازآرایی نظریه‌اند. در همین چارچوب است که او خوانش‌های ترامتنی، اسطوره‌شناختی و نشانه‌شناختی خود از سفال مینایی سلجوقی، نگارگری صفوی، زیورآلات معاصر و سینمای ایران را پدید آورده است.

مسئولیت‌های اجرایی او در همین مسیر فکری گسترش یافته. سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ به عنوان معاون هنرهای سنتی و صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مشغول به کار بود. در سال ۱۳۹۷ مأموریت یافت دانشگاه استاد فرشچیان را پایه‌گذاری کند — دانشگاهی که با تمرکز بر هنرهای ایرانی-اسلامی و با همراهی استاد محمود فرشچیان شکل گرفت. این سرپرستی را تا سال ۱۴۰۱ بر عهده داشت. در سال ۱۴۰۰ نیز با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی به ریاست فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد و تا سال ۱۴۰۲ این مسئولیت را عهده‌دار بود.

کارنامه پژوهشی او فراتر از مرزهای ایران شناخته می‌شود. کتاب Sagesses et Malices de la Perse (با همکاری لیلا ابراهیم اوالی، انتشارات Albin Michel پاریس، ۲۰۰۱) به زبان‌های دیگر از جمله چکی نیز ترجمه شده است. سخنرانی‌های او در پاریس، میلان، دهلی نو، هرات، تونس و کازابلانکا بازتاب گسترده‌ای داشته و در نهادهای جهانی نیز نقش داشته است.

در کنار پژوهش، نامور مطلق در عرصه عکاسی نیز فعال بوده است. نمایشگاه‌های انفرادی او عبارت‌اند از طبیعت در خانه هنرمندان (۱۳۹۵)، آیینه آب در همان مکان (۱۳۹۲) و پالکانه در فرهنگسرای بهمن (۱۳۸۸).

او همچنین سرگذشت‌نامه‌ای با عنوان سفرنگاره (نشر سخن، ۱۳۹۳) به همراه عکس‌های خود منتشر کرده و نمایشنامه‌ای با عنوان روشنک در انتشارات مهرنوروز به چاپ رسانده است.

سه شاخه‌ی یک کارنامه فکری

۰۱

نشانه‌شناسی، روایت‌شناسی و بینامتنیت

  • تحلیل نشانه‌شناختی متن‌های ادبی و هنری
  • از بنیانگذاران حلقه نشانه‌شناسی تهران
  • دبیر علمی هشتمین هم‌اندیشی نشانه‌شناسی ایران
  • مؤلف نظریه‌های بینامتنیت در ایران
  • کاربرد بینامتنیت در ادبیات و هنر ایرانی
  • مطالعات بیش‌متنی و تراروایی
  • مطالعات روایت‌شناسی
۰۲

اسطوره‌شناسی، نمادشناسی و کهن‌الگوشناسی

  • مؤلف رویکردهای اسطوره‌شناسی
  • معرفی اسطوره‌شناسان برجسته جهان
  • اسطوره‌کاوی فرهنگ ایران
  • نمادشناسی مصور فرهنگ ایرانی
۰۳

مطالعات تطبیقی، فرهنگی و میراثی

  • مبانی ادبیات تطبیقی
  • مبانی هنر تطبیقی
  • گفت‌وگومندی در ادبیات و هنر
  • از مؤسسان انجمن علمی هنر و ادبیات تطبیقی

شش متفکر، یک زبان نقد فارسی

بدنه فکری نامور مطلق پیرامون شش نظریه‌پرداز شکل گرفته است؛ متفکرانی که بیش از همه خوانده و از خوانش آنان به آرای خود رسیده است. کار او صرفا معرفی این چارچوب‌ها نیست؛ بلکه کوششی است برای آزمون آن‌ها در برابر متن‌ها و تصویرهای ایرانی-اسلامی، و در نهایت، بازنگری در خود نظریه‌ها از منظر شرق.

ژرار ژنت

ترامتنیت

پنج‌گانه ژنت — بینامتنیت، پیرامتنیت، فرامتنیت، بیش‌متنیت، سرمتنیت — به‌مثابه ابزاری برای خواندن شاهنامه، نگارگری صفوی و سینمای معاصر ایران.

میخائیل باختین

گفت‌وگومندی و چندصدایی

متن به‌مثابه میدان چندصدایی صداها و ایدئولوژی‌ها — کتاب گفت‌وگومندی در ادبیات و هنر، و کاربست آن در رمان معاصر و فضاهای هنری ایرانی.

ژولیا کریستوا

بینامتنیت

کریستوا با خوانش باختین مفهوم بینامتنیت را پروراند: هر متن تافته‌ای از نقل‌قول و جذب متن‌های دیگر است — بنیاد نظری درآمدی بر بینامتنیت.

ژیلبر دوران

ساختارهای انسان‌شناختی خیال

نظریه ساختارهای خیال و بنیان‌گذاری اسطوره‌کاوی (میتانالیز) نزد دوران؛ روشی که اسطوره‌کاوی‌های او در فرهنگ ایرانی — از عشق تا شهریاری — بر آن استوار است.

کارل گوستاو یونگ

کهن‌الگو و ناخودآگاه جمعی

کهن‌الگوها و ناخودآگاه جمعی یونگ به‌مثابه بنیادی برای خواندن چهره‌ها و بن‌مایه‌های مکرر در اسطوره و هنر ایرانی.

گاستون باشلار

تخیل مادی

چهار عنصر بنیادین — خاک، آب، باد، آتش — در نقد پدیدارشناختی هنر؛ تحلیل آثار هنرمندان کرد ایران، عراق و سوریه در دوره کرونا با چارچوب باشلاری.

سی سال خدمت دانشگاهی و فرهنگی

نمایش همه مسئولیت‌هانمایش کمتر
  • دائمیمدیر مسئول و سردبیر پژوهشنامه فرهنگستان هنر
  • دائمیاز بنیانگذاران حلقه نشانه‌شناسی تهران
  • دائمیعضو شورای گسترش هنر، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
  • ۱۳۹۴ — ۱۳۹۶معاون آسیا و اقیانوسیه، شورای جهانی صنایع دستی

کتاب‌ها

آثار پژوهشی

تک‌مولفی

اسطوره‌کاوی شهریاری در فرهنگ ایرانی

با تاکید بر کی‌کاووس — نشر سخن، ۱۴۰۴ · ۳۹۴ صفحه

دیرش روایی

نشر سخن، ۱۴۰۲

ادبیات تطبیقی: مفاهیم، مکاتب و پیکره‌ها

نشر لوگوس، ۱۴۰۱

تراروایت

نشر سخن، ۱۳۹۹

اسطوره‌کاوی عشق در فرهنگ ایرانی

نشر سخن، ۱۳۹۸ — نامزد جایزه جلال

درآمدی بر اسطوره‌شناسی

نشر سخن، ۱۳۹۷ — کتاب شایسته تقدیر
اسطوره‌شهر اصفهان
۱۳۹۶

اسطوره‌شهر اصفهان

نشر شهرداری اصفهان، ۱۳۹۶
بینامتنیت از ساختارگرایی تا پساساختارگرایی
۱۳۹۵

بینامتنیت از ساختارگرایی تا پساساختارگرایی

نشر سخن، ۱۳۹۵
فرهنگ مصور نمادهای تصویری ایران
۱۳۹۴

فرهنگ مصور نمادهای تصویری ایران

نشر شهر، ۱۳۹۴ — نامزد کتاب سال

درآمدی بر بینامتنیت

نشر سخن، ۱۳۹۰ — منبع درسی

بیش‌متنیت

نظریه ژرار ژنت — نشر سخن
آیینه آفتاب: حضور شخصیت و آثار مولانا در غرب
۱۳۸۸

آیینه آفتاب

نشر علمی و فرهنگی، ۱۳۸۸

اسطوره و اسطوره‌شناسی نزد ژرژ دومزیل

نشر موغام

اسطوره و اسطوره‌شناسی نزد جوزف کمبل

نشر موغام

اسطوره‌کاوی نزد دنی دو روژمون

نشر موغام

دو‌مولفی

اسطوره‌شناسی نزد نورتروپ فرای

با ندا سیفی — نشر موغام

اسطوره‌شناسی نزد ماکس مولر

با بهروز عوض‌پور — نشر موغام
نقد تکوینی در ادبیات و هنر
علمی-فرهنگی

نقد تکوینی در ادبیات و هنر

با دکتر اسداللهی — نشر علمی-فرهنگی

جمعی، زیرنظر

گفت‌وگومندی در ادبیات و هنر
۱۳۹۰

گفت‌وگومندی در ادبیات و هنر

نشر سخن، ۱۳۹۰ — به کوشش

طاق بستان

نشر سخن، ۱۳۹۰ — به کوشش
اسطوره متن هویت‌ساز: حضور شاهنامه در ادب و فرهنگ ایرانی
۱۳۸۹

اسطوره متن هویت‌ساز

نشر علمی-فرهنگی، ۱۳۸۹ — به کوشش

اسطوره متن بینافرهنگی

نشر علمی-فرهنگی، ۱۳۸۸ — به کوشش
دانش‌های تطبیقی
۱۳۸۸

دانش‌های تطبیقی

نشر سخن، ۱۳۸۸ — به کوشش
جستارهایی در چیستی هنر اسلامی
۱۳۹۶

جستارهایی در چیستی هنر اسلامی

فرهنگستان هنر، ۱۳۹۶ — اثر گروهی

بازنمایی فضاهای شهری در هنر و ادبیات

جلد اول

آثار هنری

ادبی

سفرنگاره

نشر سخن، ۱۳۹۳
و اکنون در راهیم
۱۳۹۶

و اکنون در راهیم

با بهروز عوض‌پور — نشر کتاب‌آرایی ایرانی، ۱۳۹۶

نمایشنامه‌ای

روشنک

نمایشنامه — نشر مهرنوروز، ۱۴۰۳

عکاسی

سه نمایشگاه انفرادی و یک نمایشگاه گروهی — مشاهده گالری ←

Books in French & Translation

Sagesses et Malices de la Perse
2001

Sagesses et Malices de la Perse

with Lila Ibrahim-Ouali · Albin Michel, Paris, 2001

Úsměvy a moudrost Persie

Czech translation · Portál, 2004
Rencontres franco-iraniennes
1997

Rencontres franco-iraniennes

with Alain Montandon · CRLMC / Université Blaise Pascal, 1997
Le Moi amoureux dans l'Œuvre mystique de Mawlana Rumi
2000

Le Moi amoureux dans l'Œuvre mystique de Mawlana Rumi

Chapter in Réceptions et réalisations du moi · CRLMC, 2000

پژوهش در نشریات علمی

۱۴۰۴
خوانش تطبیقی دو نمایشنامه «سیاوش و سودابه» و «از خون سیاوش» با رویکرد ترامتنی ژرار ژنت
پژوهش‌های ادبیات تطبیقی
۱۴۰۳
The Formation of Sacrificial Traditions in the Geography of Iran
Geography & Regional Planning
۱۴۰۳
خوانش بیش‌متنی طراحی نقوش سیارات هفتگانه در هنر سلجوقیان
هنر و معماری
۱۴۰۲
اسطوره‌شناسی تمثیلی آرایه‌های کاخ چهلستون اصفهان
هنرهای تجسمی
۱۴۰۲
زمینه‌های شکل‌گیری اسکندر ذوالقرنین در سراسطوره اسلامی
ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی
۱۴۰۲
بررسی رابطه بیش‌متنی نقش عقاب دوسر در دوران آل بویه و ساسانی
هنر و معماری
نمایش همه مقالاتنمایش کمتر
۱۳۹۹
خلاقیت هنری در حکمت اشراق سهروردی
شناخت
۱۳۹۹
لایه‌نگاری فضای کربلا در شعر بر مبنای نقد جغرافیایی
نقد ادبی
۱۳۹۸
مطالعه ترامتنی قربانی کردن ابراهیم در نقاشی‌های رامبراند و فرشچیان
پژوهشنامه فرهنگستان هنر
۱۳۹۸
خوانش ژیراری قضاوت سلیمان و نقاشی‌های آن با تأکید بر نقش قربانی
رهپویه (دانشگاه سوره)
۱۳۹۸
استحاله نقش‌مایه‌های تصویری دیداری به نقش‌مایه‌های نوشتاری در هنر زیورآلات معاصر ایرانی
مطالعات فرهنگ-ارتباطات
۱۳۹۳
حکمت صدرایی در معماری اسلامی
خردنامه صدرا
۱۳۹۱
آمیختگی متنی هنر اسلامی-مسیحی در کلیسای وانک اصفهان
مقاله همایشی
۱۳۸۵
نقش انواع پیش‌متن‌ها در توصیف بیش‌متن بومی: توصیف اصفهان از دیدگاه پیر لوتی
مقاله همایشی

فهرست کامل مقالات در صفحه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، Civilica، Noormags و Ensani در دسترس است.

شش پژوهش که چارچوب‌های نظری را به متن ایرانی پیوند زدند

ترامتنیت ژنتی · ۱۴۰۲
خوانش تطبیقی سیاوش و سودابه اثر جرج درفی و از خون سیاوش اثر محمود کیانوش — روایت کهن شاهنامه به‌مثابه پیش‌متن، و دو نمایشنامه ارمنی و فارسی به‌مثابه بیش‌متن‌هایی که اسطوره را در میدان سیاسی معاصر بازآرایی می‌کنند.
میتوس فرای · ۱۴۰۱
تحلیل اسطوره‌شناختی داستان بهرام و آزاده روی سفال مینایی سلجوقی موزه مراغه — کاربست میتوس پاییز نورتروپ فرای بر روایت تصویری سرامیک قرون میانه اسلامی.
بینامتنیت تصویری
خوانش بینامتنی نقش انار در زیورآلات معاصر ایرانی — رد ردپای نشانه‌ای از طبقه‌بندی سه‌گانه انار، شراب، عطر و شیر در فرهنگ ایران باستان (به استناد آثار ماریان مولِه) تا طراحی معاصر.
سپهر نشانه‌ای لوتمان · ۱۴۰۲
خوانش جنایت و مکافات داستایفسکی — استحاله درونی راسکولنیکوف به‌مثابه میدان نبرد نشانه‌شناختی میان فرهنگ سنتی روسی و عقلانیت اروپای غربی (با همکاری سیاوش گلشیری و حمیدرضا شعیری).
باشلار · ۱۴۰۲
پدیدارشناسی ۲۹۰ اثر هنرمندان کرد ایران، عراق و سوریه در دوره کرونا — کشف چرخش از واقع‌گرایی مستند به تخیل مادی درون‌گرایانه، خوانده‌شده با چارچوب چهار عنصر باشلاری.
پانوفسکی · ۱۴۰۲
تحلیل آیکونولوژیک محراب سلیمان (قالی نقش محرابی) — کاربست سه لایه معنایی پانوفسکی (پیش‌آیکونوگرافیک، آیکونوگرافیک، آیکونولوژیک) برای خواندن قالی به‌مثابه دست‌نوشته‌ای فلسفی-الهیاتی.

سخنرانی‌های بین‌المللی

پاریس · فرانسه
مولانا و چرایی استقبال از او در نیمه دوم قرن بیستم — هم‌اندیشی مولانا در جهان معاصر، رایزنی فرهنگی ایران در پاریس
میلان · ایتالیا
شاخص‌های صنایع دستی ایران — به مناسبت نمایشگاه بین‌المللی صنایع دستی
دهلی نو · هند
جلوه‌های تعامل معماری ایران و هند در معماری تاج محل — همایش تاج محل
هرات · افغانستان
نقاشی کمال‌الدین بهزاد و مکتب هرات — پیش‌همایش مکتب نقاشی هرات
تونس · تونس
مضامین اشعار مثنوی معنوی مولانا و مقایسه با منطق‌الطیر عطار — همایش سال مولانا
کازابلانکا · مراکش
نقاشی معاصر ایرانی — به مناسبت نمایشگاه نقاشی ایرانی در مراکش

گفت‌وگوها و سخنرانی‌های ویدیویی

دوره‌های دانشگاهی

نمایش همه دانشگاه‌هانمایش کمتر
  • پیوستهدانشگاه هنر تهران — دوره دکتری به‌طور متناوب
  • پیوستهپردیس کیش، دانشگاه تهران — دکتری پژوهش هنر
  • پیوستهپردیس کاسپین، دانشگاه تهران — دکتری پژوهش هنر
  • پیوستهدانشگاه آزاد، واحد علوم تحقیقات — گروه پژوهش هنر، دکتری
  • پیوستهراهنمایی و داوری ده‌ها رساله دکتری در ایران و خارج از کشور

قدردانی‌های علمی